|
Według Traktatu Paryskiego, do głównych zadań Europejskiej Wspólnoty Węgla i
Stali należy racjonalizacja produkcji oraz dystrybucji w ramach wspólnego
rynku węgla, stali i żelaza. Składający się z preambuły i 100 artykułów
Traktat Paryski określił podstawowe zasady współpracy między państwami
członkowskimi, które opierają się na czterech zakazach:
-
nakładania ceł eksportowych i importowych, opłat o podobnym charakterze
lub ograniczeń ilościowych w obrocie węglem i stalą;
-
stosowania środków lub praktyk dyskryminujących niektórych producentów,
nabywców lub konsumentów;
-
przyznawania subwencji lub innych form pomocy państwowej;
-
stosowania praktyk restrykcyjnych dotyczących podziału lub eksploatacji
rynków.
Traktat ustanowił ponadpaństwową strukturę organizacyjną Wspólnoty. Jej
organami odtąd były:
-
Wysoka Władza - organ egzekucyjny;
-
Specjalna Rada Ministrów - organ odpowiedzialny za harmonizację działań
Wysokiej Władzy i rządów państw członkowskich;
-
Wspólne Zgromadzenie, w skład którego wchodziło 78 członków, sprawujących
kontrolę polityczną Wspólnoty;
-
Trybunał Sprawiedliwości zapewniający poszanowanie i zastosowanie Traktatu
oraz przepisów wykonawczych.
Ponieważ Traktat o EWWiS podpisano na 50 lat od momentu wejścia w życie,
wygaśnie on w dniu 23 lipca 2002 roku. Wolą państw członkowskich jest
nieprzedłużanie czasu jego obowiązywania i włączenie treści tego aktu w ramy
Traktatu o ustanowieniu Wspólnoty Europejskiej.
Zachęcone sukcesami EWWiS, państwa członkowskie nie ustawały
w poszukiwaniu nowych formuł integracyjnych. Jednak nie wszystkie z nich
doszły do skutku. Nie ziściły się, między innymi, plany wojskowego
zintegrowania państw członkowskich w ramach Europejskiej Wspólnoty Obronnej
(EWO), zainicjowane w lutym 1951 roku, ani nieco późniejsze plany
politycznego zintegrowania poprzez powołanie Europejskiej Wspólnoty
Politycznej (EWP). Projekt Traktatu o EWP został przyjęty w 1953 roku, lecz
nie został on ratyfikowany przez Francję. Tak więc zarówno sukcesy, jak i
porażki, które zdeterminowały proces integracji, doprowadziły z jednej
strony do rezygnacji z integracji politycznej i wojskowej, z drugiej zaś do
zacieśnienia współpracy państw członkowskich w kolejnych dziedzinach
gospodarki
W dniach 1-2 czerwca 1955 roku w Messynie odbyło się
spotkanie ministrów spraw zagranicznych państw członkowskich EWWiS. Podjęto
tam decyzję o poszerzeniu zakresu materialnego integracji gospodarczej
poprzez utworzenie nowych wspólnot (tzw. rezolucja z Messyny). Na
konferencji powołano komitet międzyrządowy pod kierownictwem ministra spraw
zagranicznych Belgii Paula-Henriego Spaaka, który zajął się opracowaniem
koncepcji stworzenia integracji sektorowej w dziedzinie energii atomowej
oraz wzmocnienia współpracy gospodarczej mającej doprowadzić do powstania
wspólnego rynku. Efektem prac był tzw. Raport Spaaka z 1956 roku, który stał
się podstawą negocjacji zmierzających do opracowania nowych traktatów
integracyjnych
W dniu 25 marca 1957 roku w Rzymie sześć państw członkowskich
należących do EWWiS podpisało Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę
Gospodarczą (EWG) oraz Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii
Atomowej (EURATOM). Oba Traktaty Rzymskie weszły w życie 1 stycznia 1958
roku.
Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą, liczący w wersji
oryginalnej 248 artykułów, wyposażył Wspólnotę w osobowość prawną,
umożliwiając jej podejmowanie działań zarówno w sferze prawa krajowego
państw członkowskich, jak i na arenie międzynarodowej. Ponadto, w
odróżnieniu od Traktatu Paryskiego mającego obowiązywać przez 50 lat,
Traktat o EWG został zawarty na czas nieokreślony, co sprawia, że utworzenie
Wspólnoty i przeniesienie na nią praw suwerennych jej członków jest
nieodwołalne i nieograniczone czasowo.
Głównymi celami przyświecającymi sygnatariuszom Traktatu było:
-
popieranie harmonijnego rozwoju działalności gospodarczej całej Wspólnoty;
-
promowanie stałego rozwoju gospodarczego Wspólnoty i stabilizacji
gospodarek państw członkowskich;
-
dążenie do systematycznego i szybkiego podnoszenia poziomu życia
społeczeństw tych państw;
-
stopniowe zbliżanie polityk gospodarczych państw członkowskich w celu
utworzenia wspólnego rynku.
Stworzenie wspólnego rynku dla wszystkich towarów i usług, nie zaś tylko dla
wyselekcjonowanych sektorów gospodarki, stało się odtąd podstawowym zadaniem
ekonomicznym i politycznym. Traktat o EWG postulował w tym celu potrzebę
stopniowego znoszenia wszelkich barier i ograniczeń dotychczas dzielących
rynki sześciu państw członkowskich, tak aby ostatecznie wprowadzić wspólną
taryfę celną i ustanowić Unię Celną (co nastąpiło 1 lipca 1968 roku).
Traktat o EWG wprowadził ponadto cztery podstawowe swobody mające za zadanie
zwiększenie elastyczności funkcjonowania Wspólnoty. Były to:
Traktat przewidywał realizację celów Wspólnoty przez, między innymi:
-
ustanowienie wspólnej polityki handlowej, Wspólnej Polityki Rolnej oraz
wspólnej polityki transportowej;
-
wprowadzenie reżimu niezakłóconej konkurencji; <
-
utworzenie Europejskiego Funduszu Społecznego; <
-
powołanie Europejskiego Banku Inwestycyjnego.
Traktat ustanowił cztery instytucje Wspólnoty:
-
międzyrządową Radę Ministrów jako organ prawodawczy;
-
ponadnarodową Komisję pełniącą funkcje wykonawcze;
-
międzyparlamentarne Europejskie Zgromadzenie Parlamentarne będące organem
deliberującym i w pewnym zakresie kontrolnym;
-
ponadnarodowy Trybunał Sprawiedliwości.
Funkcje pomocnicze miały ponadto pełnić Komitet Gospodarczy i Społeczny
(ECOSOC) oraz Trybunał Obrachunkowy.
Drugi z Traktatów Rzymskich ustanawiający EURATOM, w
przeciwieństwie do Traktatu o EWG, regulował wyłącznie problematykę jednego
specyficznego sektora - produkcji i eksploatacji energii atomowej. Traktat
ten, liczący 225 artykułów, został zawarty na czas nieokreślony, zaś głównym
jego zadaniem było zapewnienie szybkiego wzrostu przemysłu nuklearnego i tym
samym ukształtowanie wspólnego rynku energii atomowej. Cel ten miał być
wspierany przez rozwój badań, ujednolicenie norm bezpieczeństwa oraz
ułatwianie inwestycji służących rozwojowi energetyki jądrowej we Wspólnocie.
Traktat o EURATOMIE przewidział powołanie odrębnych struktur
organizacyjnych, odzwierciedlających układ instytucjonalny zaproponowany
przez Traktat o EWG.
Od chwili wejścia w życie Traktatów Rzymskich funkcjonowały
równolegle trzy wzajemnie powiązane Wspólnoty: EWWiS, EWG i EURATOM.
Utrzymywanie olbrzymiego aparatu administracyjnego, powielanego w strukturze
i odrębnego dla każdej ze Wspólnot nie było właściwym rozwiązaniem, dlatego
też, wraz z podpisaniem Traktatów Rzymskich, przeprowadzono fuzję niektórych
instytucji Wspólnot, mianowicie Zgromadzeń Parlamentarnych i Trybunałów
Sprawiedliwości. W konsekwencji pojawił się jednolity Parlament Europejski
(ta nazwa obowiązywała od 1962 roku) i wspólny dla wszystkich trzech
organizacji Trybunał Sprawiedliwości. Fuzja pozostałych instytucji nastąpiła
w momencie podpisania Układu o Fuzji w dniu 8 kwietnia 1965 roku. Na mocy
tego Traktatu utworzono jednolitą >Radę Ministrów Wspólnot i jednolitą
Komisję Europejską
Rozwój terytorialny Wspólnot oraz materialne postępy w procesie integracji
sprawiły, iż od połowy lat 80-tych, pilnym zadaniem stała się rewizja
struktur i celów współpracy między państwami członkowskimi. W maju 1985 roku
Konferencja w Mediolanie formalnie rozpoczęła cykl negocjacji nad zmianami
podstaw funkcjonowania Wspólnot oraz nad przygotowaniem nowego traktatu o
współpracy politycznej i bezpieczeństwie europejskim.
Dyskusja trwała do lutego 1986 roku. Pomimo panującej zbieżności poglądów
wśród uczestników rozmów, nie zwyciężyły odważniejsze projekty konstrukcji
przyszłej Unii. Wobec tego, skupiono się na budowaniu realnych podstaw dla
osiągnięcia tego celu w przyszłości. Realnym efektem negocjacji stał się
Jednolity Akt Europejski, podpisany w Luksemburgu 17 lutego 1986 roku i w
Hadze 28 lutego tego samego roku. Akt wszedł w życie 1 lipca 1987 roku.
Jednolity Akt Europejski to Traktat stosunkowo krótki, liczy zaledwie 34
artykuły. Stanowi on jednak najbardziej istotny dokument prawny o
charakterze konstytucyjnym od czasu powołania Wspólnot. Znaczący jest fakt,
że już w artykule 1 dokumentu, jego sygnatariusze dają wyraz swej
zdecydowanej woli przekształcania całości łączących ich stosunków w Unię
Europejską. Jednolity Akt Europejski daje ponadto wyraz ideologii leżącej u
podstaw systemów politycznych państw członkowskich. Deklaruje on:
-
poszanowanie zasad demokratycznych w stosunkach krajowych;
-
przestrzeganie prawa;
-
poszanowanie praw człowieka;
-
konieczność utrzymania pokoju na arenie międzynarodowej;
-
zapewnienie bezpieczeństwa w Europie;
-
zapewnienie wzajemnej solidarności w wyrażaniu wspólnych interesów oraz
niezależności w ich obronie.
Ponadto, na podstawie Jednolitego Aktu Europejskiego został rozwinięty i
zmodyfikowany system prawa Wspólnot poprzez:
-
zwiększenie uprawnień Parlamentu Europejskiego wskutek wprowadzenia wymogu
współdziałania Parlamentu z Radą Ministrów (ówczesna Rada Unii
Europejskiej) przy określonych zagadnieniach;
-
poszerzenie katalogu spraw podlegających głosowaniu przy zastosowaniu
kwalifikowanej większości głosów w Radzie Ministrów;
-
stworzenie podstaw prawnych dla działania Rady Europejskiej, Europejskiej
Współpracy Politycznej oraz Sądu Pierwszej Instancji (utworzonego 1
stycznia 1989 roku);
-
rozwinięcie materialnych kompetencji Wspólnot w celu osiągnięcia wspólnego
rynku wewnętrznego do końca 1992 roku oraz wzmocnienia współpracy w
zakresie kształtowania Unii Gospodarczej i Walutowej
Jednolity Akt Europejski stał się nowym impulsem do pogłębiania więzi
integracyjnych, które miały w rezultacie doprowadzić do stworzenia Unii
Europejskiej. Po przeprowadzeniu wstępnej debaty, podjęto decyzję o
zorganizowaniu szeregu równoległych konferencji międzyrządowych dotyczących
przede wszystkim podstawowych założeń Unii Gospodarczej i Walutowej oraz
Unii Politycznej. Pierwsze dwie konferencje rozpoczęły swe obrady w Rzymie
15 grudnia 1990 roku.
Negocjacje przygotowawcze wyraźnie pokazały, że nie da się
zrealizować koncepcji Unii bez wzajemnych ustępstw i kompromisów ze strony
państw członkowskich. Wyrazem takich ustępstw i kompromisów stał się Traktat
o Unii Europejskiej podpisany w Maastricht 7 lutego 1992 roku. Traktat
ostatecznie wszedł w życie po jego ratyfikowaniu przez wszystkie państwa
członkowskie w dniu 1 listopada 1993 roku.
Główne cele Traktatu z Maastricht zostały określone następująco:
-
popieranie zrównoważonego wzrostu gospodarczego i społecznego poprzez
tworzenie przestrzeni bez granic wewnętrznych;
-
wzmocnienie spójności gospodarczej i społecznej;
-
wprowadzenie Unii Gospodarczej i Walutowej, która pociągnie za sobą
ustanowienie jednolitej waluty;
-
urzeczywistnianie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa;
-
zdefiniowanie Wspólnej Polityki Obronnej, która mogłaby sukcesywnie
doprowadzić do utworzenia wspólnych sił zbrojnych;
-
wzmożenie ochrony praw i interesów obywateli państw członkowskich poprzez
wprowadzenie instytucji obywatelstwa Unii Europejskiej;
-
rozwijanie ścisłej współpracy w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw
wewnętrznych.
Konstrukcja Traktatu z Maastricht opiera się na trójczłonowej strukturze
tematycznej, podzielonej na "filary". Pierwszy filar tworzą przepisy
powiększające zakres kompetencji już istniejących Wspólnot Europejskich.
Drugi filar stanowią postanowienia dotyczące Wspólnej Polityki Zagranicznej
i Bezpieczeństwa, zaś trzeci filar obejmuje postanowienia dotyczące
koordynowania polityk w ramach wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych.
Mimo głębokich zmian jakie wprowadzono w Maastricht wiele kwestii pozostało
otwartych lub niesprecyzowanych. Sam Traktat o Unii Europejskiej przewidywał
wyraźnie konieczność zwołania kolejnej konferencji międzyrządowej w 1996
roku (Maastricht 2), chociaż nie ustalał dokładnie problematyki, którą
miałaby się ona zająć. Spotkanie inauguracyjne konferencji odbyło się 29
marca 1996 roku w Turynie. Zasadnicze rozbieżności między państwami
członkowskimi doprowadziły do przyjęcia projektu nowelizacji Traktatów
Założycielskich Wspólnot oraz Unii Europejskiej dopiero 17 czerwca 1997
roku, podczas szczytu Rady Europejskiej w Amsterdamie. Ostateczny tekst
Traktatu zaaprobowano 2 października 1997 roku. Po zakończeniu trwającej
ponad półtora roku procedury ratyfikacyjnej Traktat wszedł ostatecznie w
życie w dniu 1 maja 1999 roku.
Traktat Amsterdamski, liczący 11 artykułów, odwołuje się do
struktury trzech filarów Unii, zmieniając nieco ich zawartość. Na przykład
pewne kwestie dotyczące polityki imigracyjnej i azylowej zostały przesunięte
z filara trzeciego do filara pierwszego, i tym samym poddane jurysdykcji
Trybunału Sprawiedliwości.
Jednakże oczekiwania, które łączono z tym Traktatem zostały,
pod wieloma względami, niespełnione. Przede wszystkim nie zdołano wypracować
kompromisu co do reform instytucjonalnych, jak również struktur decyzyjnych
w Unii. Dotyczyło to zwłaszcza kwestii:
-
określenia nowej zasady ważenia głosów w Radzie UE;
-
zwiększenia roli głosowania większością kwalifikowaną w Radzie UE;
-
zredukowania efektu "deficytu demokracji" w pracach Parlamentu
Europejskiego;
-
zmniejszenia ilości komisarzy i deputowanych do Parlamentu Europejskiego w
związku z perspektywą rozszerzenia Unii.
Stosunkowo niewielkie zmiany instytucjonalne zmodyfikowały jedynie zakres
uprawnień Parlamentu Europejskiego oraz wzmocniły pozycję Przewodniczącego
Komisji Europejskiej. Przewidziano również powołanie Wysokiego
Przedstawiciela do Spraw Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa,
pełniącego jednocześnie obowiązki Sekretarza Rady UE.
Niemniej jednak, szczyt Amsterdamski wskazał główne kierunki dalszych reform
Unii, które miały się skupić na zagadnieniach dotyczących:
-
praw podstawowych obywateli Unii;
-
swobody poruszania się w obrębie Unii;
-
ograniczenia przestępczości;
-
walki z bezrobociem;
-
ochrony środowiska naturalnego.
Wobec pewnych niedostatków Traktatu Amsterdamskiego, kwestie koniecznej
reformy instytucjonalnej stały się głównym priorytetem państw członkowskich.
Ponadto, należało również sformalizować zamiar rozszerzenia Unii
Europejskiej. W związku z tymi postulatami, Komisja Europejska przedstawiła
na szczycie Rady Europejskiej w Luksemburgu, w dniu 13 grudnia 1997 roku,
dokument zwany Agendą 2000. Określa on strategię wzmocnienia Unii
Europejskiej w kontekście rozszerzenia, a ponadto, zakłada przeprowadzenie
reformy systemów zatrudnienia, wspólnej polityki rolnej i instytucji Unii.
Dodatkowo, Agenda 2000 podkreśliła konieczność rozwoju badań naukowych,
społeczeństwa informacyjnego i skutecznej ochrony środowiska naturalnego. Po
wielu sporach i dyskusjach, Agenda 2000 została ostatecznie zaaprobowana
przez Radę Europejską na szczycie w Berlinie w dniach 24 - 25 marca 1999
roku. Z kolei na szczycie w Kolonii, który odbył się 4 czerwca 1999 roku,
ustalono, iż nowa konferencja międzyrządowa poświęcona kwestiom
instytucjonalnym odbędzie się w roku 2000.
Seria konferencji międzyrządowych rozpoczęła się w dniu 14
lutego 2000 roku pod patronatem prezydencji portugalskiej, a dalsze
przygotowania prowadzono pod nadzorem prezydencji francuskiej. Doprowadziły
one do szczytu Rady Europejskiej w Nicei, w dniach 7 - 11 grudnia 2000 roku,
gdzie został ostatecznie zatwierdzony tekst nowego Traktatu.
Traktat Nicejski, podobnie jak Traktat Amsterdamski, jest serią zmian
nowelizujących Traktat z Maastricht oraz Traktat o ustanowieniu Wspólnoty
Europejskiej. Poprawki wniesione do istniejących Traktatów dotyczą między
innymi:
-
procedury stosowanej w wypadku groźby naruszenia przez państwo
członkowskie podstawowych zasad, na których opiera się Unia Europejska;
-
kwestii związanych z tworzeniem Wspólnej Polityki Europejskiej w
dziedzinie Bezpieczeństwa i Obrony;
-
przyjęcia Europejskiej Agendy Socjalnej;
-
utworzenia i przyszłej roli EUROJUST, jednostki zajmującej się współpracą
narodowych organów ścigania państw członkowskich.
Poza poprawkami do poszczególnych artykułów poprzednich Traktatów, podjęto
również nowe postanowienia dotyczące ściślejszej współpracy pomiędzy
państwami członkowskimi. Większość zmian jest wynikiem rozszerzenia zakresu
decyzji podejmowanych przy zastosowaniu większości kwalifikowanej. Zmiany te
dotyczą funkcjonowania Parlamentu Europejskiego, Komisji Europejskiej,
Trybunału Obrachunkowego, Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu
Regionów. W sposób zasadniczy zmodyfikowano przede wszystkim zasady
funkcjonowania Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Pierwszej Instancji. Zmiany
te nie są bezpośrednio uzależnione od faktu rozszerzenia Unii Europejskiej i
staną się obowiązujące wraz z wejściem w życie Traktatu Nicejskiego.
Ponadto, szczyt Nicejski przedstawił rozwiązania powiązane
wprost z perspektywą przyjęcia nowych członków do Unii Europejskiej. Dotyczą
one przede wszystkim procedur głosowania i podziału wpływów w poszczególnych
instytucjach rozszerzonej Unii. Na przykład, zmiana w ważeniu głosów w
Radzie UE spowodowała przyznanie Polsce takiej samej liczby głosów, którą
dysponować będzie Hiszpania (27), sytuując Polskę w gronie sześciu
największych państw członkowskich, mających zasadniczy wpływ na decyzje
podejmowane w ramach Rady UE.
|