Andrzejki

Człowiek często myśli o tym co go w życiu spotka. Planuje, marzy, fantazjuje...
Zbliża się wigilia Andrzeja, a wraz z nią andrzejki i andrzejkowe wróżby. Andrzejki, Jędzrzejki lub Jędzrzejówki, czyli dzień, a także noc wróżb dziewcząt i to wróż szczególnych, bo dotyczących wyłącznie miłości i małżeństwa. Wróżby te znane były we wszystkich prawie regionach Polski, a także w innych krajach Europy, przede wszystkim Środkowej i Zachodniej. Odprawiały je – równie gorliwie jak w Polsce – sposobiące się do małżeństwa dziewczyny w Niemczech i Szwajcarii niemieckiej, na Słowacji i Czechach, w Rosji, na Ukrainie i Białorusi, na Węgrzech, w Rumunii i na Litwie, znane były także w krajach śródziemnomorskich, zwłaszcza na greckich wyspach Sporadach.
Mimo tak szerokiego zasięgu występowania pochodzenie tych wróż i zwyczajów dotychczas nie jest jasne. Istnieją hipotezy (np. Klingera), że być może mają one pewien związek z przedchrześcijańskimi, jesienno-zimowymi obchodami ku czci zmarłych, z powszechnymi w przeszłości wierzeniami o obecności wśród ludzi, szczególnie w tych porach roku, istot pozaziemskich. Według wierzeń tych duchy błąkające się na ziemi w długie zimowe i jesienne noce i wieczory mogły udzielać ludziom nieco swej nadprzyrodzonej mocy i wiedzy, a także dopomagać im w poznawaniu przyszłości. Trudno jednak dociec, dlaczego właśnie ostatnie dni listopada miały być najlepszym terminem dla wróż matrymonialnych.
Według niektórych uczonych kolebką tych wróżb i zwyczajów jest starożytna Grecja (na co wskazywałby, miedzy innymi wspólny źródłosłów imienia Andrzej – po grecku Andress i słowa ”aner”, „andros” – mąż, mężczyzna).
Według innych wywodzić się miały z wierzeń niemieckich. Kult św. Andrzeja – „ najlepszego ze świętych chrześcijańskich” miał być kontynuacją wcześniejszego kultu „najlepszego z bogów” germańskiego Freyera, szafarza wszelkich bogactw, a także miłości i płodności.
W kościele katolickim dzień św. Andrzeja zamykał rok kościelny. Zaraz po nim następował Adwent – czas powagi, postów i skupienia, modlitw i oczekiwania na święto Bożego Narodzenia.
W Polsce wróżby andrzejkowe liczą już sobie wiele wieków tradycji. Pierwsze wzmianki pochodzą z XVI wieku. Zawdzięczamy je Marcinowi Bieleckiemu, który w 1557 r. napisał:

Nalejcie wosku na wodę,
ujrzycie swoją przygodę.
Słuchałam od swej macierze,
gdy która mówi pacierze
w wigiliją Jędrzeja świętego,
ujrzy oblubieńca swego.

A pomysłowość dziewcząt w wyszukiwaniu sposobów aby poznać przyszłość, a dokładniej perspektywy swego zamążpójścia i w obmyślaniu stosownych wróż była niewyczerpana.
Wszystkim tym wróżbom patronował święty mąż Andrzej, dobry i wyrozumiały, opiekun panien na wydaniu, zwłaszcza tych cnotliwych i pobożnych. Święty nie tylko pomagał pannom w odgadywaniu imienia, pochodzenia, stanu majątkowego konkurenta oraz termin ślubu, ale był również uznawany za najlepszego powiernika i orędownika dziewczęcych pragnień, westchnień i modłów oraz wszelkich starań o odwzajemnioną miłość i szybkie zamążpójście. Mówiono przy okazji:

W dzień świętego Andrzeja
pannom z wróżby nadzieja.

Wielką wagę przywiązywano do snów w nocy z 29 na 30 listopada. Dziewczęta wszystkich stanów, bogate i biedne, na wsi i w mieście, wierzyły, że ich sny w tę właśnie noc są prorocze. Wierzyły, że ujrzą w nich swego przyszłego małżonka, zwłaszcza jeśli będą pościć i żarliwie pomodlą się do św. Andrzeja.
Wierzono, że zjawy senne o narzeczonych będą nawiedzać dziewczęce sypialnie, jeśli na misce z wodą, ustawionej w pobliżu łóżka, położy się mostek misternie zbudowany z patyczków. Po takim moście niezawodnie miał przychodzi sen o ukochanym.
We śnie mógł się ukazać również zły duch, widmo i upiór, duchy wisielcowi lub topielców, które o tej porze roku włóczyły się po ziemi i mogły zbliżyć się do ludzkich obejść. Aby je odstraszyć, nacierano czosnkiem furtki, drzwi domów i obór oraz parapety okienne, a panny przed snem brały do ust po trzy ząbki czosnku i połykały je dopiero wtedy, gdy ogarniała je senność. Dzięki temu ich błogiego snu o ukochanym nie zakłócały żadne złowrogie zjawy.
Na całym pograniczu polko-ruskim w wigilię świetnego Andrzeja, dziewczęta na wydaniu siały len, konopie lub ziarna zbóż. Siano je nocą lub późnym wieczorem, na polu lub w garnkach i skorupach naczyń i nazywano te zasiewy poletkami lub ogrodami świętego Andrzeja. Dziewczęta łemkowskie siały len i konopie na ścieżce wiodącej do domu i następni „zagrabiały” ją męskimi spodniami, aby szybko przeszedł po niej konkurent.

Najbardziej i najczęściej stosowaną wróżbą na dziewczęcych spotkaniach andrzejkowych było lanie na wodę roztopionego wosku lub rozgrzanego ciekłego ołowiu (kolejno przez wszystkie uczestniczki spotkania) i następnie wspólne badania i objaśnianie kształtu zastygłej masy woskowej lub ołowianej albo jej cienia rzucanego na oświetloną ścianę. Wyobraźnia i fantazja wróżących sobie dziewcząt sprawiała, iż w odlanych kształtach dopatrywały się sylwetek ukochanych lub rekwizytów związanych z ich zawodami.
Bardzo podobną wróżbą było palenie strzępów papieru i obserwowanie ruchliwych cieni rzucanych przez nie na ścianę.
W panieńskich wróżbach pomocne były różne przedmioty. Każda z obecnych na spotkaniu dziewcząt np. zwijała po dwa małe i delikatne kłębki kądzieli, symbolizujące dziewczynę i miłego jej sercu chłopca. Kłębuszki te podpalano i kiedy uleciały w górę obserwowano, czy połączą się i spłoną razem, bo wróżyło to gorącą dozgonną miłość i udane małżeństwo.
Puszczano na wodę po dwie igły lub świeczki umocowane na tekturowych lub drewnianych podstawkach lub w łódeczkach z łupin orzechów i z zapartym oddechem patrzono czy popłyną do siebie, czy też „spotkają się” , a więc czy skojarzy się jeszcze w tym roku młoda para. Bogobojne panny na Śląsku puszczały na wodę po trzy świeczki. Wyobrażały one chłopca, dziewczynę oraz księdza, który zgodnie z pragnieniami młodych, połączy ich świętym węzłem małżeńskim.
Spotykające się w wieczór andrzejkowy dziewczęta pragnęły też zwykle dowiedzieć się, która z ich grona pierwsza stanie na ślubnym kobiercu. Do tej wróżby używane były najczęściej buty zdejmowane z lewej nogi, ustawiane rzędem, jeden za drugim i następnie przesuwane kolejno, w kierunku drzwi. Właścicielka bucika, który pierwszy dotknął swym czubkiem progu, mogła liczyć na szybkie zamążpójście. Rzucano również buty przez lewe ramię, stojąc tyłem do drzwi. But, który upadł blisko wyjścia i w dodatku czubkiem w kierunku progu, wróżył właścicielce ślub w najbliższym roku.
Starały się dziewczyny dowiedzieć czegoś o swej przyszłości losując drobne przedmioty ukryte pod talerzami. Pierścionek lub wstążka z czepka – wróżyły małżeństwo, wylosowany różaniec lub książeczka do nabożeństwa- życie zakonne, listek (zwłaszcza ruty)- staropanieństwo, laseczka – nieślubne dziecko itp. : losowały także karteczki z imionami męskimi, ale odbywało się to najczęściej już następnego dnia rano. Zaraz po obudzeniu wyciągały schowane pod poduszkę karteczki z imieniem przyszłego męża.
Imię ukochanego można było też poznać odwracając z zamkniętymi oczami, kartki w kalendarzu lub jeśli o zmroku zaczepiło się samotnego, nieznajomego mężczyznę i spytało się o jego imię, takie samo miał nosić małżonek.
We wróżbach dziewczęcych często pomocne bywały zwierzęta. Późnym wieczorem słuchały więc szczekania psa, krakania wrony, chrząkania świni w chlewie, stukania rogów krowich i końskich kopyt przez ściany obory lub stajni. Jeśli dźwięk, który przy tym usłyszały, kojarzył im się ze słowem „Tak” była to wróżba nader pomyślna. Niektóre wróżby związane ze zwierzętami wymagały przygotowania specjalnej przynęty. Były to najlepsze ziarna lub specjalnie na ten cel pieczone bułeczki, placuszki lub pierogi zwane „jędrzejkami” często smarowane skwarkami lub innym tłuszczem. Każda z dziewcząt kładła swą przynętę na ławie lub podłodze. Po czym do izby wpuszczano wygłodzonego psa lub kota i zwracano uwagę w jakiej kolejności zjada przygotowane przysmaki, bo w tej właśnie kolejności miały dziewczyny wychodzić za mąż. Do przygotowanych ziaren wpuszczano koguta. Dziewczyna spod której nóg dziobał ziarno miała największe szanse.
Takich i podobnych wróżb o zamążpójściu była nieskończona ilość. Przekazywano je sobie z pokolenia na pokolenie albo też wymyślano na poczekaniu nowe wróżby i nowe sposoby odgadywania przyszłości.
Tradycje andrzejkowe przetrwały do naszych czasów, chociaż ich liczba znacznie się zmniejszyła i nie są traktowane tak poważnie jak kiedyś. Mają charakter zabawy połączonej z tańcami i dyskoteką. Przeprowadzane wróżby odbywają się nie tylko dla dziewcząt ale również dla chłopców.

Oto nasze propozycje:

MAGICZNY WOSK
W szkole tradycyjne „lanie wosku” nie jest raczej możliwe, toteż można je zamienić na „maglowanie”. Uczestnik otrzymuje nieforemny kawałek plasteliny i magluje go na desce. Taki „magiczny wosk” przykładamy do ściany przy przyćmionym świetle i z cienia odczytujemy kształt – symbol tego, co się stanie w przyszłości. Tutaj wiele zależy od naszych zdolności interpretacyjnych i wyobraźni.

MAGICZNE KSIĘGI
Na stole są trzy księgi, np. ”Księga cytatów”, „Księga przysłów polskich”, „Aforyzmy Greków”. Uczestnik otwiera je kolejno na dowolnej stronie i wskazuje (nie patrząc) na przypadkowy wykaz, akapit, zdanie, a my odpowiednie interpretujemy cytat przepowiadając przyszłość.

KUBKI PRZYSZŁOŚCI
Na stole kładziemy obrączkę, gałązkę mirtu (zamiast cyprysu), krzyżyk. Nakrywamy rekwizyty kubkami plastikowymi. Pod czwarty kubek nic nie wkładamy. Wróżka odwraca kubek wskazany przez uczestnika i tłumaczy znaczenie przedmiotu:

obrączka – oznacza małżeństwo w przyszłości
mirt – drużbowanie
krzyż – ciągłe modlitwy
kubek pusty – zostaniesz starą panną lub kawalerem

DRZEWKO SZCZĘŚCIA
Na choince wieszamy losy, na których wypisane są symbole i ich znaczenie. Uczestnik zdejmuje z drzewka wybrany los i odczytuje, co go czeka w najbliższym czasie.
Na przykład:

orzeł – szybki, wysoki lot po władzę. Dzięki bystrości i zdolnością osiągniesz sukces,
mrówka – pracowitość. Czeka cię pracowity rok. Wykażesz się gospodarnością.
mleko – zyskasz szacunek i miłość. Czeka cię dobrobyt.
lustro – próżność i zalotność. Wszystko odgadniesz, bo masz dar jasnowidzenia zdarzeń minionych i przyszłych
4 – szczęście przez cały rok
pieniądz – symbol dóbr materialnych w najszerszym sensie. Wygrasz na loterii
jabłko – niezgoda, oszustwo, niebezpieczeństwo. Pokłócisz się z przyjaciółką lub z przyjacielem
książka – wiedza, mądrość. Doskonałe wyniki w nauce i pracy.
koło – doskonałość i harmonia we wszystkich przedsięwzięciach. Daje bezpieczeństwo każdemu
róg – atak, obrona, triumf. Okażesz się być najlepszym od pozostałych w jakiejś dziedzinie
8 – powodzenie materialne. Nabędziesz umiejętność przewodzenia, bo masz „głowę do interesów”
serce – siedziba życia, działania i charakteru. Czeka cię miłość i szczęście.
7 – równowaga, zdrowie, mądrość, zwycięstwo, przygoda. Liczba szczęśliwa, opiekuje się kompozytorami, filozofami, wynalazcami.
słońce – zyskasz chwałę i popularność. Początek kariery.
drzwi – duża zmiana w życiu. Oznacza przejście między jednym światem a drugim np. od biedy do bogactwa
12 – liczba szczęśliwa i święta. Symbol spełnienia. Oznacza miłość, harmonię, sprawiedliwość, pokój i piękno.
jaskółka – dobra wróżba. Nadzieja, pracowitość, pilność.
9 – liczba szczęśliwa oznaczająca prawdę, osiągnięcie celu. Rządzi sztukami pięknymi – rozwijaj zdolności artystyczne.
1 – emblemat rozumu. Staniesz w pozycji człowieka wyróżniającego się. Ktoś cię doceni, będziesz czynny i twórczy.
korona – władza i potęga. Czekają cię pochwały i nagrody.
11 – symbol nadmiaru, wybryku, przekroczenia prawa, przesady, przekroczenia dozwolonych granic
język – zło, plotka, obmowa, oszczerstwo.
klucz – symbol powagi i władzy, porządku i rozwagi.
labirynt – zamieszanie, zamęt. Sytuacja bardzo się skomplikuje.

IMIONA
Na małych karteczkach wypisujemy imiona chłopców i dziewcząt. Kartki przyklejamy taśmą dookoła brzegów miski wypełnionej wodą. Uczestnik wrzuca do wody nadpaloną zapałkę i lekko ją miesza. Gdy woda się ustoi, zapałka zatrzyma się, a napalona główka wskaże imię przyszłej sympatii.

KIM BĘDĘ?
Na stołach ustawiamy w podkowę różne czasopisma a pod nimi układamy karteczki lub rysunki przedstawiające różne przedmioty. Uczestnik podnosi wybrane czasopismo i dowiaduje się, kim zostanie w przyszłości, np.:
Nici – krawcowa, długopis - pisarz, karta książki – bibliotekarz, piłka sportowiec, znak drogowy – kierowca, oceny – nauczyciel, tabletka – farmaceuta, recepta – lekarz, pociąg – kolejarz, kwiat – ogrodnik, grzebień – fryzjer, pieniądz – bankier, waga – prawnik, oferta sklepu – handlowiec, klucz – ślusarz, chleb – piekarz, ciasto – cukiernik, paleta – malarz, pędzel – malarz pokojowy, maska – aktor, komputer – informatyk, garnek – kucharz, drzewo – drwal, magazyn mody – modelka, dzwonek – woźny, silnik – mechanik samochodowy, samolot – lotnik, statek – marynarz, lizak – policjant, kabel – elektryk, okulary – optyk, fotografia – fotograf, but – szewc, ząb – stomatolog, obrączka – jubiler, krzyż – ksiądz, pszenica – rolnik, paznokieć – kosmetyczka, gazeta – dziennikarz, luneta – astronom, książka – naukowiec, komin – kominiarz, rura – hutnik, mikrofon – piosenkarz, teczka – biznesmen itd.

BUTY
Uczestnicy zdejmują lewe buty i ustawiają je jeden z drugim aż do „wyjścia”. Który but przekroczy próg drzwi, ta osoba najwcześniej wyjdzie za mąż.

KOŁO PODRÓŻY
Na kole wykonanym na wzór „ Koła fortuny” przypinamy koperty z wróżbami podróży. Uczestnik kreci kołem lub wskazuje wybraną kopertę. W kopertach umieszczamy nie tylko podróże zagraniczne (Włochy, Francja) ale także nazwy polskich małych miejscowości.

MOWA KWIATÓW
Na stole umieszczamy ilustracje kwiatów. Uczestnik losuje kwiat, a Baba Jaga wyjaśnia co mu kwiat przepowiada:

aster – uważaj czekają cię kłopoty
narcyz – zakochasz się, będziesz samolubny i próżny
nasturcja – gorąca miłość
piwonia – szczęście w podróży
róża – szczęście w życiu i powodzenie
jemioła – przyjaźń, wybaczenie i zgoda
lilia – niewinność i samotność
stokrotka – dobieraj staranniej przyjaciół
bez – miłe towarzystwo
dalie – sukcesy w życiu
niezapominajki – będziesz bardzo tęsknić
goździk – zazdrość

WIRUJĄCA BUTELKA
Na karteczkach wypisujemy szczęśliwe wróżby i układamy je dookoła stołu. Pośrodku koła kładziemy butelkę. Uczestnik kręci butelką, która wskazuje szczęśliwy los: wkrótce pojedziesz na wycieczkę, otrzymasz wysoką ocenę, czeka cię miłe spotkanie, spełnią się twoje marzenia, dostaniesz nowy rower, czekają ci e zaszczyty i sława, rodzice kupią ci psa, ktoś o tobie marzy itp.

PŁYWAJĄCE ŁÓDKI
Do miski z wodą uczestnik wkłada dwie skorupki od jajek, miesza wodę i myśli o tym, czego pragnie najbardziej. Jeśli łódki-skorupki zbliżą się do siebie to wróżba jset pomyślna. Życzenie się spełni.

PASJANS Z KART
Dodatkową atrakcją jest stawianie pasjansa. Na życzenie uczestnika stawiamy lub uczymy go, jak się stawia pasjanse. Jest to świetna zabawa, gdy zbierze się większa liczba uczestników i każdy z nich pomaga ułożyć karty.

Wróżb andrzejkowych może być wiele. Cokolwiek nas w przyszłości czeka pobawmy się, bo jest to niepowtarzalna okazja do śmiechu i radości.
Życzymy miłej zabawy.

Opracowała mgr Barbara Ozimirska
Wykorzystano materiały:
B. Ogrodowska :”ŚWIĘTA POLSKIE- TRADYCJA I OBYCZAJ”
B. Bazan-Bardowska : „ANDRZEJKOWE WRÓŻBY”
LEKSYKON SYMBOLI